To print or not to print (and collapse)

Het begint serieus uit de hand te lopen in de Eurozone. Het moment van de definitieve Griekse exit komt steeds dichterbij. De kans is groot dat het deze zomer over en uit is met de Griekse Euro. Net zoals onze ministers een jaar geleden riepen dat elke Eurocent terug zou komen van onze leningen aan Griekenland, net zo hard roepen ze nu dat een ongecontroleerd faillissement van Griekenland “wel meevalt”. Mijn verwachting is dat het niet gaat meevallen. Het waarom kunt u lezen in deze blogpost.

Eerste faillisement Griekenland viel nog mee
Bij het eerste faillissement van Griekenland viel de schade mee. Banken en investeerders moesten flink afschrijven waardoor de balansen van banken en pensioenfondsen nog een stap slechter werden. Maar het echte vuurwerk, de honderdklapper die na een landfaillisement tot ontsteking had kunnen komen, de derivatenmarkt met in het bijzonder de Credit Default Swaps, liet slechts kortstondig gesis horen om daarna snel uit te doven. Omdat de afschrijvingen op de Griekse obligaties “vrijwillig” waren, bleef het oorverdovende vuurwerk achterwege. Als Griekenland in juni/juli echt uit de Eurozone stapt en al haar schulden afschrijft, dan start het derivatenfestijn pas echt.

JP Morgan’s spelletjes met derivaten
Een klein voorproefje hebben we bij JP Morgan gezien. Twee miljard dollar in een klap foetsie. En daar zal het niet bij blijven. Sommige analisten verwachten dat het mogelijk om een veelvoud van die 2 miljard zal gaan. Even ter indicatie: JP Morgan heeft een blootstelling aan derivaten van maar liefst 70.000.000.000.000 dollar, oftewel 70 biljoen (trillion in het Engels) dollar, zeg maar zo’n 250 jaar aan Duitse overheidsuitgaven. Het grote probleem met derivaten, waar Vestia ook achter kwam, is dat het meestal complexe producten zijn waar de gevolgen moeilijk van te overzien zijn. Ook is de derivatenmarkt totaal ongereguleerd. Zo kan een totaal onsolvabel bedrijf/bank zich middels derivaten als verzekeraar van faillissementen opwerpen, vooraf wetende dat het nooit uit zal kunnen betalen.

Credit Default Swaps
Credit Default Swaps zijn precies dit soort verzekeringen. Het is een verzekering tegen het faillissement van een land, overheidsinstantie of bedrijf. In een redelijk aantal van de gevallen zal een bank of investeerder direct een CDS kopen als het geld aan een twijfelachtige partij, b.v. Griekenland, gaat lenen. Mocht Griekenland de schuld niet terug kunnen betalen, dan moet de verzekeraar (degene die de CDS verkocht) het niet afbetaalde deel van de obligatie betalen aan de verzekeringnemer.

Schuld Griekenland nog steeds hoog
De schuld van Griekenland is nog steeds 160% van het BNP en dat is nog steeds serieus veel geld. Bijna 60% daarvan is inmiddels in handen van overheden, de ECB en het IMF die de schuld dus “kundig” van met met geld spelende banken naar de burger overgeheveld hebben. Op een deel van de resterende schuld zijn CDS verzekeringen uitgegeven. Het zijn vooral de grote Amerikaanse banken die garant staan voor die schuld, maar ook Europese banken en investeerders hebben CDS verzekeringen afgegeven. Daarnaast zullen vele Griekse banken failliet gaan, waarop ook dit type derivaten van toepassing is.

De Griekse centrale bank heeft daarnaast “stiekem” nog een schuld van ruim 100 miljard euro, middels het Target 2 systeem. Als Griekenland bankroet gaat, zal die 100 miljard opgevangen moeten worden door de centrale banken van de resterende eurozone-landen, dus inclusief een aandeel voor de noodlijdende landen Spanje, Portugal, Italië, Ierland. Ook De Nederlandse Bank (DNB) mag zo’n 6 a 7 miljard van die schuld op zich nemen. Mooi perspectief voor nog extra bezuinigingen in 2013 dus.

Bankruns gaande
De Grieken hebben er zelf geen vertrouwen meer in, en zijn sinds de verkiezingen van 6 mei massaal geld van hun rekening aan het overboeken naar veiliger geachte bankrekeningen in o.a. Duitsland, Nederland, Luxemburg en Finland. Als ze slim waren zouden ze het gelijk omzetten naar Noorse Kronen, Singaporese Dollars, Canadese Dollars, Australische Dollars, Zweedse Kronen, of desnoods zelfs US Dollars (hoewel die munt ook op drijfzand gefundeerd is). Ook in Spanje beginnen burgers hun rekeningen leeg te halen en bedrijven parkeren hun reserves in het buitenland. Zodra het vertrouwen echt instort, kan het ineens erg hard gaan. De Target2 saldi zijn daar overigens het levende bewijs van.

Griekse vuurmuur
Zoals ik al schreef verkondigen veel politici dat er inmiddels een “firewall” om Griekenland heen geplaatst zou zijn. Uiteraard hebben partijen en overheden maatregelen genomen, maar het is zeer twijfelachtig of dat voldoende zal zijn om Europa, of zelfs de globale financiële sector van rampspoed te behoeden. Directe gevolgen zijn waarschijnlijk goed ingecalculeerd, maar wat er vervolgens met de “triggerende” credit default swaps gebeurt, is zeer moeilijk voorspelbaar.

Risico’s ongeordend faillisement hoog
Gezien het geklungel van de machthebbers in de Eurozone van het laatste jaar is mijn vertrouwen in hen ver gedaald. Je kunt nou niet zeggen dat het inzetten van het LTRO-pakket, het EFSF en het ESM van groot analytisch vermogen en kunde getuigen. De buitenlandse Griekse schuldeisers staan op het punt 422 miljard euro voor minimaal 50% af te moeten schrijven.  Het wordt namelijk verwacht dat de Drachme met minimaal 50% af zal waarderen t.o.v. de Euro. Mijn verwachting is dat die afschrijving nog zeer optimistisch ingeschat is. Ook verwacht ik dat Griekenland de middelvinger op zal steken tegen de schuldeisers en zal eisen dat een hoog percentage van de schulden afgeschreven moet worden, nog los van de devaluatie van de Drachme.

Dit zal een gigantische hoeveelheid Credit Default Swaps triggeren, met als gevolg dat vele verzekeraars en banken onsolvabel zullen worden en failliet zullen gaan. Zodra die bedrijven failliet gaan, zal er weer een nieuwe reeks CDS getriggerd worden. En voila, we hebben een replay van Lehman Brothers –> AIG –> potentiële systeemcrash uit 2008. De systeemcrash bleef in 2008 achterwege omdat overheden met tientallen miljarden gingen smijten om de kettingreactie te stoppen en banken en verzekeraars boven water te houden. Dat is nou precies de reden dat de staatsschulden in het Westen zo’n sprong gemaakt hebben.

Griekenland mag een klein, economisch niet zo veel betekenend land zijn, maar zodra 422 miljard aan obligaties niet afbetaald gaan worden, kan je niet anders verwachten dan dat er rare dingen gaan gebeuren. Het bankroet van Griekenland en het bankroet van Lehman Brothers zijn gelijkwaardig als je kijkt naar de orde van grootte van de totale schuld die uitstond. Het bankroet van Lehman alleen was al heftig genoeg, maar het zou niet direct een heftige kettingreactie gestart hebben als de leningen aan Lehman niet verzekerd waren geweest middels Credit Default Swaps.

Drie bommen:
Dat is dus de eerste grote bom onder de Eurozone: de onvoorzienbare effecten van de Credit Default Swaps na het faillissement van Griekenland. Het kan meevallen, maar het kan ook ernstig tegenvallen. De gevolgen zijn zeer moeilijk in te schatten.

De tweede grote bom heeft een wat langere lont. Hoewel de lont in de aanloop naar het Griekse bankroet al aangestoken is, zal het waarschijnlijk toch wel maanden duren voor deze blom ploft. Ik heb het hier over het dalende vertrouwen van de financiële markten in de kwakkelende Eurolanden die er net ietsje beter voorstaan dan Griekenland, maar waar het vertrouwen nu al flink aan het wankelen is. Het LTRO-“glijmiddel” is binnen 1-2 maanden op en dan zullen staatsobligaties van Spanje en Italië zeer snel onverkoopbaar worden en zullen er (terecht) woekerrentes gevraagd worden. Beide landen zullen niet meer in staat zijn om hun staatsschuld te onderhouden, oftewel om rentelasten te betalen, oude obligaties af te betalen en om nieuwe obligaties uit te geven. Zonder zeer vergaande maatregelen zullen deze landen binnen afzienbare tijd ook bankroet gaan.

Dan is er nog een derde bom, die nogmaals over vertrouwen gaat. Het snel afnemende vertrouwen van de bevolking van de PIIGS-landen op een gunstige uitkomst. De Griekse burger is ervan overtuigd dat Griekenland uit de Euro stapt en dat er een Drachme komt die hun koopkracht zal decimeren. Vandaar de grote kapitaalvlucht. De Spaanse burger begint zich nu toch ook serieus achter de oren te krabben. Het duurt niet lang voor de kapitaalvlucht uit Spanje grote vormen aan neemt, uit angst voor de “terugkeer” van La Nueva Peseta. Binnen Spaanse ministeries wordt er al gesproken over het scenario van een Euro-exit. Niet veel later zal de kapitaalvlucht, in de vorm van voornamelijk digitale bankruns, oftewel internetbankieren, ook in Italië (en tenslotte mogelijk Frankrijk en België) een economie-verlammend probleem worden.

Drie tikkende tijdbommen die het voortbestaan van de Euro zeer onzeker maken. En die politici slapeloze nachten geven.
(N.B. de derde bom heeft op termijn mogelijk nog een killer-variant: als de burgers van Noord Europa het vertrouwen in de Euro verliezen, dan ontstaat er ook vanuit Duitsland, Nederland, etc. een kapitaalvlucht naar andere valuta en edelmetalen en dan zijn de rapen helemaal gaar)

Draghi’s Euro-existentiële vraagstuk: To Print or To Collapse
Terwijl de Spaanse costas deze zomer vol met vakantiegangers zitten die lekker in het zonnetje van hun tapa en biertje genieten, zal de vlam in de pan kunnen slaan. De rentes op Spaanse en Italiaanse obligaties kunnen dan dezelfde hoogtes bereiken als de Portugese nu (12+%) en beide landen zullen op de knieën naar Brussel moeten. En dan? Dan houdt het gauw op. De overheden van de Noordelijke landen kunnen de gigantische bedragen niet missen om de twee grote zuidelijke landen uit de brand te helpen, als ze tegelijkertijd hun eigen begrotingen sluitend moeten houden. Ook kunnen ze niet veel uithalen zonder daarbij hun eigen bevolking tegen zich in het harnas te jagen. De PIIS-landen (ja, zonder G, of zelfs de PIBSIF-landen inc. België en Frankrijk) zullen Draghi erg lief aan moeten kijken. Draghi, Merkel, De Jager, zullen beseffen dat ze slechts twee keuzes hebben:

  • Dekking zoeken en passief toekijken hoe er een wereldwijde systeemcrash van de gehele globale financiële sector volgt
  • Massaal biljoenen euro’s bijdrukken om de PIIS-landen boven water te houden, jaar na jaar

Tja, en wat doen ze dan? “Print! Print! Print! Print!” zullen ze in koor, met het angstzweet op hun voorhoofd uitschreeuwen.

Als ze te laat of te gematigd aan de slag gaan, dan kan het zijn dat er snel te veel domino’s vallen en dat de kettingreactie niet meer te stoppen is. Dan kan in een paar dagen tijd de wereldwijde financiële sector gereduceerd zijn tot een bijna waardeloos stapeltje stenen. Alle lucht uit de derivatenmarkt is dan in een klap weg. Alle banken failliet, alle pensioenfondsen geploft, alle bankrekeningen leeg. Basta! A Total Reset! Chaos! Het gaat hier om een derivatenbom van honderden biljoenen dollars, oftewel honderdduizenden miljarden dollars, een bedrag dat elk voorstellingsvermogen tart, een bedrag dat vele malen groter is dan de volledige jaarlijkse wereldomzet.

Surrealistische beelden
Op het NOS journaal zag ik laatst sjiek geklede, vrolijke Griekse dames door een winkelstraat in Athene wandelen, met gevulde boodschappentasjes in de hand. Zo’n onwerkelijk beeld vond ik dat. Het straatbeeld van Griekenland is inmiddels al flink veranderd door de sterk toegenomen werkloosheid en armoede, maar binnen enkele weken zou het diepe chaos kunnen zijn in Griekenland, met veel demonstraties, woedende menigtes die massaal schade aanrichten, lege pinautomaten, afgebrande bankfilialen, verwarde, hongerige, uit vuilnisbakken etende mensen op straat. Een totale stop op uitkeringen en pensioenen. Het is niet te bevatten wat er met Griekenland kan gebeuren. Alleen de situatie in Argentinië 2001 zal waarschijnlijk een  idee geven van wat Griekenland te wachten staat.

Griekenland zal in een klap een ontwikkelingsland worden, een land dat veel humanitaire hulp nodig zal hebben. Ik heb de (ijdele) hoop dat de overige Europese landen de Griekse burger te hulp zullen schieten. Zoniet, dan zullen veel mensen en kinderen overlijden als gevolg van ondervoeding, onderkoeling (in de winter), slechte of afwezige medische zorg, en het stijgende (reeds verdubbelde) aantal zelfmoorden. Dit gebeurde ook in Argentinië, hoewel dat land paradoxaal genoeg vele malen meer voedsel produceerde dan de bevolking nodig had. Dat zo’n horrorscenario zich binnen Europa kan voltrekken, is werkelijk schokkend.

Portugal zal bijna direct na de uittreding van Griekenland het Griekse pad volgen. De kans dat Spanje volgt is levensgroot. Hoewel het geschetste scenario zeer, zeer pijnlijk is, is het mijns inziens overigens de enige manier om voor de PIIGS-landen uit deze recessie en uiteindelijk depressie te komen. Alleen dan gloort er licht aan het einde van de tunnel. Blijven ze in de Euro en worden ze tot keiharde bezuinigingen gedwongen, dan wordt het een eindeloze marteling zonder enige hoop op herstel.

En als Spanje besluit uit de Euro te stappen, dan volgen Italië en iets later Frankrijk en België ook. Maar voor die tijd is de derivatenbom al geploft. Een Grieks ongeordend faillissement is misschien nog te absorberen door de financiële markten, gesteund door flink bijspringende overheden en centrale banken. Maar zodra Spanje Basta zegt, is de schade niet te overzien. Dan moeten er direct vele duizenden miljarden euro’s in de markt gepompt worden om te voorkomen dat de derivatenkettingreactie start. Of Noord Europa zal met leden ogen aan moeten zien hoe de vallende dominostenen steeds groter worden en uiteindelijk de gehele wereldwijde financiële sector verpletteren.

De kans is overigens groot dat Noord Europa snel door de mand valt bij het spel van blufpoker met Griekenland. Het is te verwachten dat Europa snel de harde woorden inslikt en Griekenland alsnog flinke versoepelingen aanbiedt. Hoewel ze “Mister Hard Guy” spelen, beseffen ze in Brussel maar al te goed dat de risico’s enorm zijn. En reken maar dat de Grieke politieke partij Syriza de Europese toneelstukjes doorziet.

Conclusie
Conclusie: We hebben het afgelopen decennium een gigantische financiële atoombom ontwikkeld. We kunnen het ons niet meer permitteren om een grote bank of verzekeraar te laten ploffen en daardoor zijn we slaaf geworden van de financiële wereld. Een ongeordend, niet-inzichtelijke kluwen van derivaten heeft de bewegingsvrijheid van de Westerse “democratieën” volledig ingekapseld. Een verkeerde beweging en een lont wordt ontstoken die snel diverse kettingreacties activeert. Er zijn werkelijk nog maar twee scenario’s die over zijn: de bom laten ploffen en in een klap alle Westerse welvaart zien verdampen en een zeer zware periode met anarchie, hoge criminaliteit, chaos en honger omarmen. Maar vervolgens is er wel licht aan het einde van de tunnel.
De andere optie is het aanzetten van de (wereldwijde) drukpers en die overuren laten draaien. Vervolgens de zeer hoge inflatie accepteren, uiteindelijk resulterend in steeds hogere rentepercentages, instortende huizenprijzen en waarschijnlijk zelfs hyperinflatie. In beide gevallen verliest iedereen nagenoeg al zijn kapitaal. In het eerste geval is je bankrekening niets meer waard omdat er überhaupt geen bank en geen geld meer is. In het tweede geval duurt het iets langer, maar is het geld op je bankrekening uiteindelijk ook niets meer waard omdat de euro’s geen koopkracht meer hebben.

Kun je zelf nog iets doen, om de ergste klappen op te vangen?
In beide gevallen is het zeer verstandig om je voor te bereiden op een totaal nieuwe periode. Geef niet al je geld meer uit aan luxeproducten, maar leg wat geld aan de kant om een buffer op te bouwen. Probeer in enige mate zelfvoorzienend te worden wat energie en voedsel betreft. Zet je gespaarde geld om van euro’s in iets inflatiebestendigs. Daarbij wordt het een nogmaals een spelletje blufpoker om het juiste moment te kiezen. Des te langer je wacht, des te meer penibel te situatie wordt, des te meer blinkend metaal je in kunt kopen met je Euro’s/Dollars. Goud en zilver zullen in eerste instantie namelijk instorten als gevolg van de liquidatiedruk die volgt op de instortende aandelenmarkten. Ook is de deflatieangst als gevolg van bankroet gaande landen, banken en bedrijven funest voor de edelmetalen. Maar als je pas wilt gaan kopen zodra Draghi de drukpers aanzwengelt, dan ben je snel te laat; dan kan je de boot missen omdat fysieke (a.u.b. geen ETF/waardeloos papier kopen) edelmetalen niet te leveren zijn, of omdat de prijzen al aan het exploderen zijn. Je zult dus net voordat het vertrouwen in de Euro instort, uit de Euro moeten zijn. En zo mogelijk niet veel later ook uit de andere valuta, aangezien de drukpers wereldwijd overuren zal gaan draaien. Veel succes!

* N.B. U bent zelf verantwoordelijk voor uw strategieën om met de komende crises om te gaan. Ik ben geenszins een profeet die alles weet uit te stippelen. Analyseer de situatie zelf, lees veel kritische artikelen, maar geloof zowel de politici als de critici niet blind. Beslis zelf wat u doet en neem daar uw eigen verantwoordelijkheid voor. De boeken die bij “Over Realiteitsblog” vermeld staan, zijn zeker de moeite waard om enig historisch inzicht te krijgen, maar ook hier geldt: resultaten uit het verleden zijn geen garantie voor de toekomst.


Zwitserse bankrekening openen?
Open een Zwitserse bankrekening voor slechts € 29,95 en u kunt direct aan de slag.
 

Zeer interessant achtergrondartikel:
Get Ready: We’re About To Have Another 2008-Style Crisis

Update 20 mei:
Op Bloomberg-view vind je een interessant artikel waarin de opinie verdedigd wordt dat Credit Default Swaps geen gevaar meer zijn voor de stabiliteit van de financiele markten. Vooral de onderstaande discussies zijn interessant om te lezen.

 Interessant? Abonneer jezelf op de Realiteitsblog RSS Feed

This entry was posted in Economie/Crisis. Bookmark the permalink.

2 Responses to To print or not to print (and collapse)

  1. holland4mpe says:

    Om schuld te kunnen betalen in het huidige monetaire systeem (Schuld = Hoofdsom + Rente) die dus groter is dan de resterende circulatie veroorzaakt een onomkeerbare cyclus van voortdurend lenen tegen rente en daardoor onomkeerbare vermenigvuldiging van schulden. Om een vitale circulatie van geld in omloop te kunnen handhaven moet men dus minstens opnieuw zoveel lenen als men heeft betaald uit de oorspronkelijke omloop. Dit terminale process veroorzaakt uiteindelijk onoplosbare schulden problematiek waarvan we het bewijs nu overal om ons heen zien. Op de website van perfecteconomy.com kun je nog steeds de spreadsheets downloaden die door Mike in 1983-84 zijn gemaakt en voorgelegd aan de Reagan Administratie waavan de uitkomst was dat we rond 2010 in de terminale fase zouden belanden. Waarvan akte!

    In Wiskundig Geperfectioneerde Economie worden noch productie noch consumptie belemmerd door het opleggen van additionele kosten (rente). Van belang is dat we een valuta circulatie beschikbaar stellen voor de productie die geen belemmeringen, beperkingen, of andere onrechtvaardigheden oplegd. Productie en ondernemen worden volledig ondersteund door een liquide, waardevaste, en efficiënte valuta.

    Wiskundig Geperfectioneerde Economie is niet meer dan een enkelvoudige recept, voor het elimineren van onrechtvaardige interventie.

    http://holland4mpe.wordpress.com/category/onze-

  2. P Holst says:

    Ieder land van de een op de andere dag terug naar eigen valuta.
    Worden er ook geen euro’s van de banken gehaald.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>